Willa Świt – Muzeum Stefana Żeromskiego Konstancin-Jeziorna

W Konstancinie-Jeziornie, kilkanaście kilometrów od Warszawy, stoi niewielka willa o nazwie Świt. To jedyny dom, jaki kiedykolwiek należał do Stefana Żeromskiego – pisarza, który większość życia spędził na tułaczce, wynajmując kolejne mieszkania w różnych miastach Europy. Tutaj powstało „Przedwiośnie” i kilka innychważnych utworów z ostatnich lat jego życia.

Willa funkcjonowała jako muzeum biograficzne prowadzone przez Fundację na Rzecz Utrzymania Spuścizny po Stefanie Żeromskim, choć od 2023 roku jest zamknięta dla zwiedzających. Mimo to warto znać to miejsce – trwają rozmowy o jego reaktywacji, szczególnie w kontekście Roku Żeromskiego 2025.

Historia willi i konstanciński okres w życiu pisarza

Budynek powstał w 1916 roku z inicjatywy Zdzisława Jasińskiego, warszawskiego malarza i akwarelisty. Projektował go sam dla siebie, we współpracy z architektem Leonem Chrzanowskim. Usytuowanie nie było przypadkowe – willa miała być tak ustawiona, żeby światło słoneczne docierało do wnętrz już od najwcześniejszych godzin poranka. Stąd nazwa Świt.

Żeromski kupił nieruchomość w 1920 roku za 400 tysięcy marek polskich. Pieniądze pochodziły z honorarium od wydawcy Jakuba Mortkowicza. Dla pisarza, który przez lata żył w biedzie i ciągłych przeprowadzkach, był to pierwszy własny kąt. Zamieszkał tu z drugą żoną Anną z Zawadzkich i małą córeczką Moniką.

Rodzina spędzała w Konstancinie wiosnę, lato i część jesieni, a przed zimą przenosiła się do Warszawy. Później, po 1924 roku, gdy Żeromski otrzymał mieszkanie na Zamku Królewskim w Warszawie, Świt stał się letnią rezydencją. Pisarz sam urządzał dom, sadził drzewa i kwiaty w ogrodzie, uczył małą Monikę pielęgnacji roślin. Ten okres uznawany jest za najszczęśliwszy w jego życiu.

Stefan Żeromski mieszkał w willi Świt zaledwie pięć lat – zmarł w listopadzie 1925 roku. Mimo krótkiego czasu, który tu spędził, to właśnie w Konstancinie powstały jego najważniejsze późne dzieła, w tym „Przedwiośnie” (1924) i „Wiatr od morza” (1926).

Co powstawało w konstancińskim domu

W gabinecie willi Świt Żeromski napisał szereg utworów. Oprócz „Przedwiośnia” i „Wiatru od morza” powstały tu dramaty: „Ponad śnieg bielszym się stanę”, „Biała rękawiczka”, „Uciekła mi przepióreczka”. Napisał też reportaż polityczny „Na probostwie w Wyszkowie” oraz rozprawę „Snobizm i postęp”.

Dwa opowiadania – „Wilga” i „Pomyłki” – Żeromski poświęcił bezpośrednio Konstancinowi. W „Wildze” opisał ogród willi Świt, a w „Płomykach” ulubioną trasę spacerową z Konstancina przez Obory ku Wiśle i Słomczynowi. Pisarz uwielbiał spacerować po letnisku i zajmować się domowymi pracami.

Willę odwiedzali często poeci Skamandra, a także mieszkający w pobliskich Chyliczkach krytyk Zenon Przesmycki „Miriam” i reżyser Juliusz Osterwa, który wystawiał dramaty Żeromskiego.

Losy willi po śmierci pisarza

Po śmierci Żeromskiego w 1925 roku w willi pozostały jego żona Anna i córka Monika. Mieszkały tu przez dziesięciolecia, aż do śmierci Moniki w 2001 roku. Nie był to spokojny czas – w maju 1944 roku, jak wiele innych domów w Konstancinie, willę zajęli Niemcy. Zniszczyli część wyposażenia.

Po wojnie poprzednie właścicielki mieszkały tu razem z przymusowo zakwaterowanymi lokatorami, starając się zachować wnętrza w stanie z czasów pisarza. Szczególną opiekę nad willą i Paniami Żeromskimi roztoczył Stanisław Lorentz, wieloletni dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie. Po jego śmierci rolę tę przejęła jego córka, profesor Alina Kowalczykowa.

Monika Żeromska, sama malarka i pisarka, na mocy testamentu przekazała w 2001 roku willę Fundacji na Rzecz Utrzymania Spuścizny po Stefanie Żeromskim. W 2012 roku przeprowadzono remont, a w maju 2017 roku powstało Muzeum Gminne Stefana Żeromskiego i Jego Rodziny.

Wnętrza domu i pamiątki rodzinne

Muzeum zachowało autentyczny klimat rodzinnego domu. W gabinecie Stefana Żeromskiego stoi jego biurko, fotel i kanapa – meble, przy których powstawały najważniejsze utwory pisarza. Na ścianach wiszą rodzinne fotografie i portrety, w tym obraz przedstawiający młodego Żeromskiego.

Można było zobaczyć też pierwsze wydania książek, przedmioty codziennego użytku i osobiste pamiątki rodziny. W pokoju Anny zachowało się kilka prac malarskich z jej krótkiej twórczości artystycznej. Pozostałe pokoje to pracownia i pokój Moniki.

W pracowni córki pisarza na sztaludze stał jakby niedokończony autoportret i „Skrzypaczka” – jedyny obraz „z ruchem”, bowiem Monika malowała głównie martwe natury. W jej pokoiku nad łóżkiem wisiała kolekcja namalowanych kwiatów. Reprodukcje tych prac sprzedawał kiedyś Ruch jako pocztówki.

Wyposażenie wnętrz w większości stanowią autentyczne przedmioty należące do rodziny Żeromskich. To nie rekonstrukcja, ale prawdziwy dom z zachowanym duchem miejsca, w którym żyli.

Architektura willi inspirowana Włochami

Budynek nawiązuje do podmiejskich rezydencji włoskich. To dwukondygnacyjna konstrukcja o prostej bryle z dostawioną od frontu parterową werandą i tarasem. Oszczędny detal, podziały i forma okien oraz balkony dodają jej dyskretnego uroku – nic tu nie krzyczy, wszystko jest stonowane i harmonijne.

Willa zbudowana jest z cegły, otynkowana, częściowo podpiwniczona. Główny blok wzniesiono na prostokątnym planie, przykryto dachem czterospadowym krytym dachówką. Budynek stoi w północnej części prostokątnej działki, otoczony zabytkowym parkiem leśnym z częścią ogrodową od strony południowej.

Dla kogo to miejsce i aktualna sytuacja

Muzeum trafiało przede wszystkim do miłośników literatury i osób zainteresowanych życiem codziennym polskich twórców z początku XX wieku. Nie była to wielka, efektowna wystawa, ale kameralne miejsce z autentyczną atmosferą. Dla dzieci mogło być mniej interesujące, chyba że akurat przerabiały w szkole „Przedwiośnie” lub inne utwory Żeromskiego.

Niestety, od końca 2022 roku muzeum jest zamknięte. Gmina Konstancin-Jeziorna rozwiązała umowę z Konstancińskim Domem Kultury, który zarządzał obiektem. Od początku 2023 roku willa nie jest dostępna dla zwiedzających.

Są jednak plany reaktywacji. Rok 2025 został ustanowiony przez Sejm Rokiem Żeromskiego, co stworzyło okazję do podjęcia konkretnych kroków. Trwają rozmowy między samorządem, Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Muzeum Literatury o przeprowadzeniu remontu i ponownym udostępnieniu obiektu.

Informacje praktyczne – godziny, ceny, dojazd

Aktualna sytuacja: Muzeum jest zamknięte do odwołania. Przed planowaną wizytą warto sprawdzić aktualny status na stronie gminy Konstancin-Jeziorna lub skontaktować się z Fundacją na Rzecz Utrzymania Spuścizny po Stefanie Żeromskim.

Wcześniejsze godziny otwarcia (przed zamknięciem): W sezonie letnim od 1 maja do 14 października willa była otwarta w środy, soboty i niedziele w godzinach 11:00-17:00. W sezonie jesienno-zimowym zwiedzanie było możliwe po wcześniejszym ustaleniu terminu z kustoszem.

Adres: ul. Stefana Żeromskiego 4, 05-510 Konstancin-Jeziorna

Dojazd: Z Warszawy najwygodniej dojechać samochodem – to około 20 kilometrów na południe od centrum stolicy. Można też skorzystać z komunikacji miejskiej – autobusy linii 700, 710, 715 i 724 kursują z Warszawy do Konstancina-Jeziorny. Willa znajduje się w centrum miejscowości, niedaleko od głównych ulic.

Czas zwiedzania: Przed zamknięciem wizyta w muzeum zajmowała około 45 minut do godziny. Warto było zarezerwować dodatkowy czas na spacer po okolicy – Konstancin-Jeziorna to urokliwe uzdrowisko z ciekawą architekturą willową.

Ceny biletów: Informacje o cenach nie są obecnie aktualne ze względu na zamknięcie muzeum. Po ewentualnej reaktywacji cennik zostanie ustalony na nowo.