Kościół św. Anny Piaseczno

W centrum Piaseczna, na głównym placu miasta, stoi murowany kościół z połowy XVI wieku, który przetrwał wojny szwedzkie, ostrzał artyleryjski z 1914 roku i wszystkie zawieruchy historii. To właśnie tutaj, w jednym z najstarszych budynków miasta, można zobaczyć jak późnogotycka architektura miesza się z barokowym wystrojem wnętrz, tworząc coś więcej niż zwykłą świątynię – żywe świadectwo kilku epok.

Kościół św. Anny to nie jest obiekt muzealny odcięty od życia. To wciąż czynna parafia, gdzie odbywają się msze święte, ale jednocześnie miejsce otwarte dla wszystkich zainteresowanych historią mazowieckiego budownictwa sakralnego.

Historia kościoła – od drewnianej świątyni do gotyckiej budowli

Zanim powstał obecny murowany kościół, w tym samym miejscu stała drewniana świątynia pod wezwaniem św. Macieja i św. Anny, wzniesiona prawdopodobnie około 1350 roku. Najstarszy zachowany dokument dotyczący parafii pochodzi z 1458 roku – księżna mazowiecka Anna nadała wtedy miejscowemu kościołowi grunty i las. To był czas powtórnej lokacji Piaseczna.

Murowany kościół wzniesiono w 1555 roku (niektóre źródła podają rok 1565) w stylu późnego gotyku z wyraźnymi wpływami renesansu – to charakterystyczny dla Mazowsza styl nazywany gotykiem mazowieckim. Nowa świątynia otrzymała wezwanie Wszystkich Świętych, choć kult św. Anny przetrwał przez wieki w bocznym ołtarzu. Za fundatora uważa się księdza Stanisława Szymborskiego.

Już w 1603 roku, podczas wizytacji biskupa poznańskiego Wawrzyńca Goślickiego, kościół był w kiepskim stanie – zniszczony dach, nadwyrężone mury. W 1630 roku biskup Maciej Łubieński konsekrował ołtarz i zalecił większą troskę o szkołę parafialną. Potem przyszły wojny szwedzkie, które pozostawiły świątynię w ruinie.

Barokowa przebudowa i nowe oblicze kościoła

Prawdziwą metamorfozę kościół przeszedł w 1736 roku, gdy starosta piaseczyński Józef Aleksander Sułkowski sfinansował gruntowną restaurację. Wnętrze przebudowano według projektu Karola Fryderyka Pöppelmanna – architekta, który nadał mu barokowy wystrój. Zmieniono wysokość ścian, pojawił się nowy wielki ołtarz, a na zewnątrz, przy szczycie wschodniej elewacji, umieszczono późnobarokowy posąg św. Jana Nepomucena.

To właśnie wtedy kościół otrzymał obecne wezwanie św. Anny, a biskup płocki Antoni Sebastian Dembowski dokonał ponownej konsekracji. Na ołtarzu głównym można dziś zobaczyć inicjały Aleksandra Sułkowskiego – trwały ślad po fundatorze odbudowy.

W 1833 roku nad nawą ustawiono centralnie wieżę-sygnaturkę, która do dziś wyznacza sylwetkę kościoła. W tym samym czasie świątynię częściowo otynkowano, choć większość murów pozostała w surowej cegle.

Co można zobaczyć we wnętrzu kościoła

Kościół zbudowany jest na planie prostokąta, jednonawowy, zorientowany na osi wschód-zachód. Prezbiterium oddziela od nawy ostrołuk – tam niegdyś wisiała belka tęczowa z Grupą Ukrzyżowania. Z tej grupy zachował się XVI-wieczny krzyż, który teraz znajduje się w bocznej kaplicy św. Krzyża.

Drugi zabytkowy krzyż, rokokowy z drugiej połowy XVIII wieku, z postacią Marii Magdaleny, wisi w prezbiterium. W tej samej części kościoła odkryto fragmenty malowideł z 1555 roku przedstawiające Mękę Pańską – to jedne z najstarszych zachowanych fresków w okolicy.

Ołtarz główny to architektoniczne arcydzieło flankowane przez dwie bramki z inicjałami Sułkowskiego. W retabulum znajduje się obraz Trójcy Świętej z pierwszej połowy XVIII wieku, uwieńczony glorią. Dwa ołtarze boczne, również architektoniczne, zdobią rzeźby aniołów. W jednym z nich wisi obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z około połowy XVIII wieku, w drugim – św. Anna.

Architektura zewnętrzna – gotyk w surowej cegle

Kościół zbudowano z cegły bez użycia tynków, z wyjątkiem szczytów fasad. Na wschodniej fasadzie widać trójkątny szczyt rozczłonkowany ceglanymi łukami, a poniżej – dekoracyjny szeroki fryz. W arkadowej wnęce na osi fasady stoi późnobarokowa rzeźba św. Jana Nepomucena, którą umieszczono tam podczas przebudowy w 1736 roku.

Ta surowa, ceglana architektura to klasyczny przykład gotyku mazowieckiego – stylu, który rozwinął się na Mazowszu w XV i XVI wieku, łącząc tradycyjne formy gotyckie z lokalnymi możliwościami budowlanymi i upodobaniami.

Burzliwa historia XX wieku

Kościół pełnił różne funkcje w trudnych momentach historii. Podczas insurekcji kościuszkowskiej stacjonowało tu wojsko. W czasie powstania listopadowego żołnierze rozebrali drewniane ogrodzenie świątyni i zabrali srebrne oraz pozłacane kielichy.

Jesienią 1914 roku, podczas I wojny światowej, pocisk armatni przebił na wylot północną i południową ścianę, uszkadzając ołtarze św. Augustyna i św. Anny. Ołtarz Matki Bożej pozostał nienaruszony. Pociski artyleryjskie zerwały dach, rozbiły organy (piszczałki zabrali Niemcy) i powstała potężna wyrwa w ścianie. Wycofujący się w 1915 roku Rosjanie zabrali wszystkie pięć dzwonów z dzwonnicy.

W okresie międzywojennym kościół wyremontowano, przed 1933 rokiem pokryto go dachem blaszanym. W 1939 roku Niemcy skradli wota pozostawione przez wieki przez wiernych. Po wojnie świątynia była sukcesywnie remontowana – w 1998 roku rozebrano starą kaplicę i zbudowano nową, w 1999 roku ozdobiono okna witrażami, a w roku 2000 położono nową posadzką z granitu włoskiego.

Mimo licznych zniszczeń wojennych i kilku przebudów, kościół zachował swój późnogotycki charakter połączony z barokowym wystrojem wnętrz – to rzadkie połączenie dwóch epok w jednej budowli.

Dla kogo to miejsce i jak je zwiedzić

Kościół św. Anny zainteresuje przede wszystkim miłośników historii architektury i sztuki sakralnej. To jedno z nielicznych miejsc w okolicy, gdzie można zobaczyć autentyczny gotyk mazowiecki z XVI wieku. Warto zajrzeć tu także dla XVI-wiecznych fresków i barokowych ołtarzy.

Rodziny z dziećmi mogą potraktować wizytę jako lekcję historii na żywo – tu naprawdę widać ślady pocisków z I wojny światowej, a architektura jest na tyle różnorodna, że nawet młodsze osoby znajdą coś ciekawego.

Kościół znajduje się przy Placu Piłsudskiego 10 w centrum Piaseczna, tuż obok ratusza. To czynna parafia, więc najlepiej zwiedzać świątynię poza godzinami nabożeństw. Wstęp do kościoła jest bezpłatny, choć warto pamiętać o zasadach obowiązujących w miejscach kultu.

Na zwiedzanie samego kościoła wystarczy około 20-30 minut, ale jeśli chce się spokojnie obejrzeć wszystkie detale architektoniczne i zabytkowe elementy wystroju, warto zarezerwować godzinę. Kancelaria parafialna czynna jest we wtorki, środy, czwartki i piątki w godzinach 10:00-12:00 oraz 16:00-18:00 (w wakacje i ferie tylko 16:00-18:00), tam można uzyskać więcej informacji o historii świątyni.

Z Warszawy do Piaseczna najłatwiej dojechać busami z metra Wilanowska lub pociągiem SKM/KM – kościół znajduje się kilka minut spacerem od dworca. Samochodem można dojechać drogą krajową nr 7 (Puławska), w centrum są parkingi.

Kontakt z parafią: telefon 22 756 77 31, strona internetowa www.sw-anna.pl