Rezerwat Przyrody Stawy Raszyńskie

Niespełna 15 kilometrów od centrum Warszawy, w Falentach, rozciąga się jeden z ciekawszych rezerwatów ornitologicznych Mazowsza. Rezerwat Przyrody Stawy Raszyńskie to faunistyczny obszar chroniony, który stanowi bogaty ekosystem dla ptactwa wodnego i błotnego. W jego skład wchodzi kilkanaście stawów wraz z ich okolicą, a całość zajmuje powierzchnię 155,1313 ha. To miejsce, gdzie można odetchnąć od miejskiego zgiełku i obserwować przyrodę w niemal dzikiej formie – i to dosłownie rzut beretem od ruchliwej Alei Krakowskiej.

Historia stawów hodowlanych w Falentach

Pierwsze stawy rybne w majątku falenckim powstały w 1784 roku, gdy zasilane były wodą z Mrowy (Utraty). Prawdziwy rozkwit nastąpił jednak nieco później. Intensywna akwakultura rozpoczęła się około 1839, gdy Falenty należały do Jana Spiskiego, warszawskiego kupca, który rozwinął tu hodowlę ryb na szeroką skalę.

Po II wojnie światowej stawy znacjonalizowano, przekazując ośrodkowi szkolenia rolniczego, a w 1964 stały się własnością Instytutu Melioracji i Użytków Zielonych. Rezerwat został powołany Zarządzeniem Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego 16 stycznia 1978 roku na powierzchni 110 ha. Z czasem okazało się, że to za mało – obszar chroniony powiększono w 2011 roku do obecnych rozmiarów.

Zdecydowanie najważniejszym źródłem zasilania w wodę dla całego systemu stawów są źródliska w Laszczkach oddalone o około 1,5 km i zajmujące ok. 5,5 ha powierzchni – uznane za pomnik przyrody. Połączono je w jeden wspólny ciąg ekologiczny z rezerwatem.

Co zobaczyć – stawy i ptaki

W rezerwacie znajduje się 11 stawów. Najbardziej wysunięty na południe jest Staw Spiski (5,61 ha), kolejne to Falencki (17,11 ha), Parkowy Górny (4,54 ha), Parkowy Dolny (1,98 ha), Przydrożny (4,13 ha), Ósemka (4,69 ha), Przesadka A i B, Rozgrodzony (6,69 ha), Raszyński (21,18 ha), Ukryty (2,54 ha), Przepływowy (1,71 ha) i najbardziej na północny zachód – Staw Puchalski (20,89 ha).

Największą atrakcją są oczywiście ptaki. W obrębie rezerwatu znajdują się stawy rybne stanowiące lęgowiska i żerowiska ok. 100 gatunków ptaków wodno-błotnych, a dodatkowe 50 gatunków pojawia się tu okresowo, np. w okresie przelotów. Warto przyjść tu z lornetką i cierpliwością.

Na uwagę zasługuje występowanie 4 lęgowych gatunków perkozów: dwuczubego, rdzawoszyjego, perkozka i zausznika, dużej kolonii mewy śmieszki (na Stawie Puchalskim) oraz kolonii lęgowej czapli siwej i kormorana czarnego na zadrzewionej wyspie na Stawie Falenckim. To naprawdę rzadki widok w okolicach dużego miasta.

Dla wprawnych obserwatorów przyroda przygotowała prawdziwe rarytasy. Przylatują tu głowienki, czernice, zimorodki, krzyżówki, czaple białe a także gatunki w ochronie ścisłej – błotniak stawowy, zimorodek, brodziec piskliwy, brodziec samotny, kwokacz, krwawodziób, rybołów, bielik, rycyk, remiz, dzięcioł białoszyi. Wyjątkowo pojawiają się zalatujące osobniki gatunków takich jak pelikan różowy, kilkukrotnie obserwowane w XX i XXI w.

Szlak spacerowy i wieże widokowe

Rezerwat jest udostępniony do zwiedzania na wyznaczonym szlaku. Nie można chodzić gdzie się chce – to obszar chroniony, więc trzeba trzymać się wyznaczonych tras. Znajdują się na nim trzy wieże widokowe przy stawach: Falenckim, Raszyńskim i Parkowym Górnym. Z każdej z nich rozpościera się inny widok na zbiorniki i okoliczne łąki.

Spacer wokół stawów to przyjemność o każdej porze roku. Wiosną rezerwat tętni życiem – ptaki budują gniazda, wszystko kwitnie i zieleni się. Latem można obserwować pisklęta uczące się latać. Jesień maluje okolice w ciepłe barwy, a zimą, gdy zbiorniki zamarzają, krajobraz nabiera surowego piękna.

Mimo bliskości głośnej i ruchliwej Alei Krakowskiej, dzięki klonom, jesionom i wielu innym gatunkom drzew oraz trzcinowiskom i krzewom przenosimy się do świata natury i ciszy, przerywanej od czasu do czasu przez ptasią muzykę.

Flora i pomniki przyrody

Nie tylko ptaki robią wrażenie. Rosną tu olsze czarne z owocami w kształcie małych szyszeczek, okazałe jesiony wyniosłe oraz wiązy polne. Liczne są także klony pospolite, topole białe, dęby szypułkowe, jarzęby pospolite i lipy drobnolistne.

Cenna jest aleja jesionowa rosnąca wzdłuż alei Hrabskiej, złożona z okazałych 150-letnich jesionów o obwodzie pni przekraczającym 2,5 m. Pojedyncze drzewa uznane za pomniki przyrody to: klon zwyczajny o wysokości 22 m i pierśnicy 127 cm, topola biała o wysokości 26 m i pierśnicy 127 cm, wierzba biała o wysokości 16 m i pierśnicy 246 cm, dąb szypułkowy o wysokości 23 m i pierśnicy 149 cm.

W stawach rezerwatu odnotowano obecność 20 gatunków roślin naczyniowych – są to hydrofity wynurzone (np. trzcina pospolita, pałka szerokolistna), o liściach pływających (rdestnica pływająca), zanurzone (rdestnica grzebieniasta) oraz wolno pływające (rzęsa drobna, rogatek sztywny).

Ślady historii w rezerwacie

Spacerując po rezerwatie można natknąć się na ciekawe zabytki. W rezerwacie znajduje się głaz upamiętniający bitwę pod Raszynem oraz tablica Tchorka upamiętniająca rozstrzelanych w okolicy więźniów Pawiaka. To miejsca, które przypominają o trudnych momentach polskiej historii.

Na grobli falenckiej znajduje się XVII w. barokowa statua Boga Ojca, ustawiona w 1828 r., pochodząca z kościoła brygidek w Warszawie. Warto ją odszukać podczas spaceru – to naprawdę unikatowy zabytek.

Dla kogo to miejsce?

Rezerwat to idealne miejsce dla miłośników ptaków – zarówno amatorów, jak i zaawansowanych ornitologów. Wiosną i jesienią, podczas przelotów, można tu spędzić całe godziny z lornetką w dłoni. Dla rodzin z dziećmi to świetna okazja, żeby pokazać maluchom dziką przyrodę bez konieczności dalekich wyjazdów.

Fotografowie znajdą tu mnóstwo ciekawych kadrów – od ptaków na tle tafli wody, przez stare drzewa, po klimatyczne mgły nad stawami o poranku. Osoby szukające spokojnego miejsca na spacer też będą zadowolone – wyznaczone szlaki są łatwe i przyjemne w pokonywaniu.

Ekosystemy wodno-błotne rezerwatu stwarzają dogodne warunki do rozwoju bezkręgowców. Warte odnotowania są ważki (około 20 gatunków) – to dodatkowa atrakcja dla entomologów i miłośników owadów.

Informacje praktyczne – jak dojechać i ile czasu przeznaczyć

Dojazd: Rezerwat znajduje się w Falentach przy Alei Krakowskiej. Z Warszawy najłatwiej dojechać samochodem – wystarczy jechać Aleją Krakowską w kierunku Grójca. Można też skorzystać z komunikacji miejskiej – autobusy linii 700, 709, 710, 715, 724, 729 oraz L-7 mają przystanki w okolicy.

Parking: Parking znajduje się przy wjeździe do rezerwatu, w pobliżu pałacu w Falentach.

Czas zwiedzania: Na spokojny spacer wokół stawów warto przeznaczyć 2-3 godziny. Jeśli planujecie poważną sesję obserwacji ptaków, możecie zostać na pół dnia lub dłużej.

Wstęp: Rezerwat jest dostępny bezpłatnie przez cały rok. Trzeba jednak pamiętać, że to obszar chroniony – obowiązuje zakaz schodzenia ze szlaków, płoszenia ptaków, wprowadzania psów bez smyczy i pozostawiania śmieci.

Najlepszy czas na wizytę: Wiosna (kwiecień-maj) i jesień (wrzesień-październik) to szczyty migracji ptaków – wtedy jest największa szansa na zobaczenie rzadkich gatunków. Latem można obserwować pisklęta i młode ptaki.

Co zabrać: Lornetkę lub aparat z teleoobiektywem, wygodne buty (szlaki są utwardzone, ale po deszczu może być błotniście), przewodnik do rozpoznawania ptaków oraz coś do picia.

Dodatkowe atrakcje w okolicy: Warto połączyć wizytę w rezerwacie ze zwiedzaniem zabytkowego pałacu w Falentach (niestety, zwiedzanie tylko z zewnątrz) oraz odwiedzić austerie w Raszynie – dawny zajazd pocztowy z XVIII wieku.

Wieczystym użytkownikiem rezerwatu i otaczającego go terenu jest Instytut Technologiczno-Przyrodniczy – Państwowy Instytut Badawczy, który prowadzi tu badania naukowe i dba o utrzymanie stawów w odpowiednim stanie.